Szlak Romański: Inowłódz, Żarnów, Końskie

Wersja do wydrukuWersja do wydruku

kosciol inowlodzW XII wieku w środkowej Polsce powstały dwa podobne do siebie kościółki z okrągłymi wieżami. To oryginalne rozwiązanie zobaczymy tylko w Inowłodzu i Żarnowie. Na trasie także romański tympanon w Końskich.

Kościół św. Idziego w Inowłodzu uchodzi za jeden z kosciol inowlodznajcenniejszych zabytków sztuki romańskiej w Polsce. Szczególnie popularny jest jako cel wycieczek turystów z Warszawy lub Łodzi. Niestety, powszechnie powielane informacje na temat starości tego kościółka należy traktować jako legendy.
 
Jedną z nich jest wzmianka, jakoby kościół ten miał powstać w 1082 (lub 1086) roku z fundacji Władysława Hermana. Opiera się ona na XVII-wiecznym napisie na tablicy wmontowanej niegdyś w ścianę świątyni w Inowłodzu, a od XIX wieku zaginionej. Tak nikłe podstawy dały pole m.in. do stworzenia legendy, wedle której Władysław Herman stawiał w całej Polsce kościoły poświęcone św. Idziemu w zamian za urodzenie się królewskiego potomka – Bolesława Krzywoustego. Badania archeologiczne nie potwierdziły tak starej metryki kościoła, a i sam książę nie okazał aż takim dobrodziejem dla katolików i budował raczej mało.
 
Bardziej prawdopodobne jest, że kościół w Inowłodzu powstał wraz z bliźniaczą budowlą w Żarnowie, na krótko przed połową XII wieku. Być może fundatorem był Bolesław Krzywousty, który następnie nadał inowłodzką świątynię klasztorowi w Trzemesznie (dokument to potwierdzający jest falsyfikatem z 1145 roku). Obok kościółka powstał niewielki klasztor benedyktynek, zniszczony podczas najazdu tatarskiego w 1241 roku. Świątynia natomiast pełniła funkcję parafialną aż do 1520 roku, kiedy powstał nowy kościół kosciol inowlodznieopodal zamku. W tym czasie Inowłódz stanowił jeden z najważniejszych ośrodków miejskich w centralnej Polsce i jako jedna z nielicznych miejscowości na tym terenie mógł poszczycić się zamkiem i dwoma kościołami.
 
Romańska świątynia w Inowłodzu zaczęła podupadać od końca XVIII wieku. W 1793 roku władze pruskie urządziły tu magazyn zboża. Po 50 latach kościół opustoszał, a pod koniec XIX stulecia znajdował się w stanie ruiny. Pewne prace wzmacniające przeprowadził znany architekt Józef Pius Dziekoński. Jednak 2 lata później, w 1914 roku, świątynia bardzo ucierpiała podczas ostrzału artyleryjskiego. Niemal całkowicie zniszczono ścianę południową oraz absydę.
 
Dzisiejszy kościół św. Idziego to na poły zabytek romański i z czasów 20-lecia międzywojennego. Z XII wieku ocalały dolne fragmenty wieży oraz ściana północna, zbudowane z ciosów lokalnie występującego piaskowca. Praktycznie cała reszta kosciol zarnowpochodzi z lat 1936-38, czyli czasów rekonstrukcji prowadzonej przez Wilhelma Henneberga na zlecenie prezydenta Ignacego Mościckiego. Wtedy też odbudowano zniszczone ściany oraz absydę, nadbudowano wieżę, dodano na każdej elewacji fryz arkadkowy. We wnętrzu położono nową posadzkę z reliefową dekoracją na wzór XIII-wiecznej, odkopanej w pobliżu kościoła. Emporę, czyli przestrzeń na piętrze dostępną z wieży, przeznaczoną pierwotnie dla księcia czy innego dostojnika świeckiego, podzielono arkadami z triforiami.
 
Kościół św. Idziego położony jest na wzgórzu nad miejscowością. Z parkingu trzeba pokonać kilkadziesiąt schodów, aby tam dotrzeć, ale widok z góry zdumiewa, zwłaszcza jak na centralną Polskę. Widać cały Inowłódz, wijącą się Pilicę i lasy po horyzont.
 
Bardzo podobny plan ma pochodzący z pierwszej połowy XII wieku kościół św. Mikołaja w Żarnowie. Obie świątynie dzieli 35 km. Co ciekawe, kościół w Żarnowie również nie dotrwał w całości do naszych czasów. Około 1910 roku stał się nawą poprzeczną nowej neoromańskiej świątyni, która niemalże ją wchłonęła. Dziś najstarszą część koscioła można poznać z zewnątrz po okrągłej wieży, takiej jak w Inowłodzu, tylko zwieńczonej innym dachem. Od północy zachowały się także niezabudowane okienka romańskie i zwietrzałe partie muru z piaskowca (inny odcień niż w kościele św. Idziego). Trzeba jednak przyznać, że nowa świątynia komponuje się ze starszymi fragmentami.
 
Wewnątrz zachowała się nieprzekształcona reprezentacyjna empora z potężnym wyjściem od strony wieży. Analogicznie zakomponowaną przestrzeń w Inowłodzu przegrodzono ścianą. Tu pozostała oryginalna mimo poważnego przekształcenia kościoła. Na kosciol konskiezachowanych romańskich kapitelach dostrzec można jeszcze zwierzęta: zająca, lwa i gryfa. Niestety, obecnie są one słabo czytelne.
 
Istnieje przypuszczenie, że żarnowiecki kościół pełnił funkcję kaplicy grodu kasztelańskiego. W XII wieku tereny te znajdowały się pod zwierzchnictwem biskupstwa gnieźnieńskiego, a następnie pod kolegiatą sandomierską. Dzisiaj mało kto odwiedza Żarnów, a kościół, w porównaniu z Inowłodzem, wydaje się zapomniany.
 
W oddalonych 18 km na wschód Końskich również istniała świątynia romańska pod wezwaniem św. Mikołaja. Fundował ją biskup Iwo Odrowąż w latach 1220-24, a przetrwała do XV wieku. Niestety, nie ma żadnych przekazów co do jej wyglądu. Zachował się tylko ciekawy tympanon romański wmurowany w południową ścianę obecnego gotyckiego kościoła farnego. Przedstawia on krzyż z symbolicznymi wizerunkami słońca i księżyca po bokach. Całość otacza skomplikowana dekoracja roślinna, która pozwala odczytywać tympanon jako Drzewo Życia. Jest to kolejne dzieło rzeźbiarskie, po opisywanym już Strońsku, które nie ma analogii w sztuce polskiej.
 
Tekst i zdjęcia: Jakub Jagiełło

 

ZałącznikWielkość
PDF icon Inowlodz.pdf41.04 KB
Podsumowanie
Region Region Łódzki
Województwo łódzkie
Miejscowość Inowłódz
Kategoria Szlak Romański
Typ trasy Trasa rowerowa, Trasa samochodowa
Mapa
  • Trasa rowerowa
  • Trasa samochodowa
  • Szlak Romański