Wersja do wydrukuWersja do wydruku
jedrzejów opactwoPierwsze opactwo cysterskie w Polsce założono w XII wieku w Jędrzejowie, a właściwie w majątku Brzeźnica. Najbardziej znanym mnichem z tego klasztoru był bez wątpienia bł. Wincenty Kadłubek. Ile zachowało się z tak ważnego w średniowieczu miejsca?
 
Brzeźnica - tak nazywała się (i nazywa dalej) rzeka, jedrzejów opactwonad którą posadowiono klasztor. Jędrzejów został założony później, po fundacji klasztoru, a nazwa miasta pochodzi o łacińskiego Andreovia (droga św. Andrzeja). Św. Andrzej Apostoł był patronem wschodu, na co szczególną uwagę mogli zwrócić mnisi przybywający z Francji.
 
Historia miejsca nad rzeką Brzeźnicą sięga jednak trochę głębiej niż istnieje na świecie zakon cystersów. Już na początku XII wieku powstał tu niewielki kamienny kościółek św. Wojciecha, prawdopodobnie połączony z rezydencją właścicieli okolicznych terenów – rodu Jaksów-Gryfitów. Świątynia została poświęcona przed 1118 rokiem przez krakowskiego biskupa Maura, a całkowita jej długość wynosiła 16 metrów. Być może był to kościół grodowy, podobny do tych jakie znajdują się do dziś w Inowłodzu (1. poł. XII wieku) i Żarnowie (ok. 1150 roku).
 
W 1140 roku ta sama rodzina fundatorów (m.in. możnowładca małopolski Janik Jaksa-Gryfita), przy wsparciu biskupów sprowadziła cystersów z opactwa Morimond, którzy przybyli pod przewodnictwem ojca Mikołaja. Jędrzejów, nazywany odtąd Morimondus Minor (Morimond Mniejszy), został 21 filią francuskiego opactwa, które wysyłało swoich podopiecznych do Niemiec, Austrii oraz na tereny Europy Środkowej. Mnisi z Morimond założyli także Sulejów, Wąchock i Koprzywnicę.
 
jedrzejów opactwoZgodnie z regułą zakonu cystersi osiedlili się w miejscu odludnym, aby móc kontemplować swoje ubóstwo (przynajmniej wedle początkowych założeń). W 1149 roku klasztor podwyższono do rangi opactwa, wtedy też arcybiskup gnieźnieński Janik oraz biskup krakowski Gedko nadali klasztorowi uposażenie. Jednocześnie książę Bolesław Kędzierzawy potwierdził nadania ziemskie dla cystersów. Cztery lata później po drugiej stronie rzeki Brzeźnicy założono osadę Jędrzejów.
 
W latach 1166-67 konsekrowano pierwszy kościół dla cystersów. Niestety do dziś nie wiemy, o jaką świątynię chodzi, czy o kościół św. Wojciecha czy inną, może drewnianą, świątynię. Drugi, obecnie istniejący kościół powstał przed 1210 rokiem, kiedy uroczyście konsekrował go biskup krakowski Wincenty Kadłubek. Sam biskup osiem lat później porzucił intratne stanowisko w Krakowie i został mnichem w jędrzejowskim klasztorze. Tutaj zmarł w 1223 roku.
 
W następnych stuleciach okoliczne tereny doskonale prosperowały dzięki nowatorskiej gospodarce wprowadzanej przez cystersów. Opactwa w Jędrzejowie nie dotknął także największy kataklizm XIII wieku – najazd tatarski w latach 1240-41, kiedy wiele świątyń zostało spalonych. Klasztor został zajęty i doprowadzony do ruiny przez Konrada Mazowieckiego w czasach walki o tron w Krakowie. Z gospodarczego upadku cystersi wydźwignęli się dzięki nadaniom Bolesława Wstydliwego. W 1271 roku lokowano na prawie średzkim miasto Jędrzejów.
 
Można stwierdzić, że do końca XVIII wieku jędrzejowskie jedrzejów opactwoopactwo miało sporo szczęścia. Ominął je potop szwedzki oraz inne nawałnice, jakie przetaczały się przez Polskę w czasach nowożytnych. W Jędrzejowie zwoływano za to zjazdy szlachty, budowano nowe budynki gospodarczo-przemysłowe (młyny, spichlerze), a opaci jędrzejowscy mieli prawo uczestniczenia w ważnych wydarzeniach kościelnych w Europie (np. sobór w Bazylei 1431-45). W 2. połowie XVII wieku nasilił się kult Wincentego Kadłubka, którego ogłoszono błogosławionym w 1764 roku.
 
Dobrej passy klasztoru nie przerwał pożar w 1725 roku, po którym przebudowano romański kościół, nadając mu późnobarokowe formy. Dopiero po następnym pożarze w 1800 roku mnisi przestali używać niektórych pomieszczeń, np. kapitularza, które szybko popadły w ruinę. W 1819 roku nastąpiła kasata zakonu na terenach Polski, jednak jeszcze do 1855 roku w zabudowaniach opactwa w Jędrzejowie żył cysters Wilhelm Ulawski. W tym czasie część klasztoru przejęli reformaci, których usunięto w 1870 roku za udział w powstaniu styczniowym. Od tego czasu aż do 1945 roku mieściło się tu seminarium nauczycielskie. Po zakończeniu wojny cystersi wrócili do Jędrzejowa, a w 1989 roku na nowo podniesiono klasztor do rangi opactwa.
 
jedrzejów opactwoOpactwo cystersów składa się dziś z kościoła pw. NMP i św. Wojciecha oraz z przebudowanych budynków klasztornych. W części środkowej klasztoru (na lewo od wejścia) zachowała się sporych rozmiarów półkolista kamienna wieża (fragment dawnej fasady), pochodząca jeszcze z pierwszej przedcysterskiej świątyni (przed 1118 rokiem). Jest to jeden z najstarszych zabytków architektury romańskiej w Polsce, odkryty podczas prac archeologicznych w 1977 roku. Obok wieży znajduje się prosty portal i niewielkie okno, pochodzące już z początku XIII wieku.
 
Kościół cystersów sprzed 1210 roku jest trójnawową bazyliką z transeptem i prosto zamkniętym prezbiterium – w ten sposób powtórzony został typowy schemat cysterskiego kościoła (podobne są plany świątyń w Koprzywnicy, Sulejowie i Wąchocku). Za kształt i zbudowanie świątyni z lokalnych surowców odpowiedzialny był brat Achardus z Clairvaux. Pierwotne sklepienia były zapewne krzyżowo-żebrowe, wsparte na służkach, ale zostały zniszczone podczas przebudowy. Nie wiadomo, jak wyglądały pierwotnie zewnętrzne elewacje kościoła.
 
Całe założenie zostało mocno przebudowane w latach jedrzejów opactwo1728-54, m.in. poprzez dodanie dwuwieżowej fasady do prezbiterium, dobudowę kaplic od strony północnej oraz całkowitą zmianę wystroju i wyposażenia kościoła. Z XIII wieku do dziś pozostały jedynie detale: wsporniki sklepienia oraz bazy kolumienek w dwóch kaplicach w południowym ramieniu transeptu, a także mnóstwo detali rzeźbiarskich (głowice kolumn, fragmenty filarów), obecnie w Muzeum Narodowym w Krakowie.
 
Klasztor nie prezentuje dziś z zewnątrz większych wartości artystycznych. Porzucony w 1800 roku kapitularz całkowicie popadł w ruinę i został rozebrany na początku ubiegłego wieku. Było to kwadratowe pomieszczenie podzielone czterema kolumnami na dziewięć pól, z których każde miało odrębne sklepienie krzyżowo-żebrowe (podobnie, jak w Wąchocku). Po kapitularzu zostały jedynie pozostałości łuków sklepiennych na ścianach ze wspornikami. W tym samym niezachowanym skrzydle klasztoru znajdowały się: sala opacka, fraternia oraz dormitorium.
 
Opactwo w Jędrzejowie – miejsce o bogatej historii, nadal tętniące życiem, lecz dziś już mało romańskie. Dobrze, że odkryto wspaniałą fasadę przedcysterskiego kościoła.
 
 
Informacje praktyczne:

Jędrzejów leży w woj. świętokrzyskim, przy drodze nr 7 Warszawa-Kraków, 40 km na pd.-zach. od Kielc. Kościół jest często otwarty, do pozostałości przedcysterskiej świątyni dojdziemy skręcając w lewo w kruchcie kościoła.

Tekst i zdjęcia:

Jakub Jagiełło

 

 

ZałącznikWielkość
jedrzejow.pdf377.93 KB