Historia pałacu Dernałowiczów w Mińsku Mazowieckim sięga korzeniami znacznie wcześniejszych dziejów miasta, którego początki wiążą się z rodem Mińskich wywodzącym się od Jana z Gościeńczyc. Już w XVI wieku istniała tu siedziba dworska, należąca m.in. do Wolskich. W końcu tego stulecia dobra zostały scalone przez Stanisława Mińskiego, lecz wkrótce przeszły w ręce innych rodów magnackich.
Kluczowy etap dla powstania właściwej rezydencji nastąpił w XVII wieku, gdy majątek objęli Warszyccy. Z inicjatywy Stanisława Warszyckiego drewniany dwór został przekształcony w okazały pałac barokowy. Była to pierwsza murowana, reprezentacyjna siedziba o charakterze magnackim, stanowiąca podstawę dzisiejszego założenia.
Więcej informacji o dworach i pałacach na Mazowszu znajdziesz w naszym przewodniku:
W XVIII wieku dobra przechodziły przez ręce kolejnych właścicieli – m.in. Pociejów, Borzęckich i Opalińskich – aż ostatecznie zostały scalone przez Piotra Borzęckiego. Po upadku gospodarczym majątek sprzedano w 1807 roku Karolowi Jezierskiemu. To właśnie w okresie rządów Jezierskich, w latach 1825–1828, pałac przeszedł gruntowną przebudowę, która nadała mu klasycystyczny charakter, zachowany do dziś.
W 1870 roku rezydencję przejęli Doria-Dernałowiczowie, z którymi pałac związany był aż do 1944 roku. Za ich czasów stał się ważnym ośrodkiem życia towarzyskiego i kulturalnego, odwiedzanym m.in. przez Henryka Sienkiewicza, Stefana Żeromskiego czy Józefa Piłsudskiego.
Pod koniec II wojny światowej pałac został częściowo zdewastowany. Po 1945 roku ulokowano w nim szpital wojskowy, a następnie obiekt przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne. W latach 1956–1958 przeprowadzono remont i zaadaptowano budynek na Technikum Chemiczne oraz żłobek. Po wyprowadzce szkoły w 1974 roku przeprowadzono kolejną modernizację, a od 1980 roku pałac pełni funkcje kulturalne – mieści Miejski Dom Kultury, bibliotekę oraz przestrzenie usługowe. Po najnowszych pracach remontowych pozostaje ważnym centrum życia społecznego miasta, z salą ślubów i funkcjami reprezentacyjnymi.
Architektura pałacu jest efektem kilku etapów rozbudowy. Początkowo był to drewniany dwór z alkierzami, przekształcony w XVII wieku w barokowy pałac na planie prostokąta z narożnymi wieżami i reprezentacyjną sienią przelotową. W XVIII wieku dodano arkadowe loggie otwierające budynek na ogród. Ostateczny wygląd nadano w pierwszej połowie XIX wieku, kiedy rezydencję przebudowano w duchu klasycyzmu – z ryzalitami, pilastrami w porządku jońskim oraz trójkątnym frontonem. Całość stanowi harmonijne połączenie form od baroku po klasycyzm, ukazujące wielowiekową ewolucję rezydencji magnackiej.
